eindevanderodemens

einde van de rode mensHet einde van de rode mens. Leven op de puinhopen van de Sovjet-Unie
Svetlana Alexijevitsj (2015)
De Bezige Bij
478 pagina’s, € 34,90
Amsterdam, 29 januari 2016

Geschiedenis vertelt het verhaal van grote religieuze, politieke, economische en/of ideologische omslagen. In de maalstroom ervan leven mensen die haar noodgedwongen moeten ondergaan omdat zij geen of nauwelijks invloed kunnen uitoefenen op wat de machthebbers beslissen. Ze leven onder de tsaar, ze leven onder Sovjetheerschappij, ze leven onder Perestrojka, ze leven onder kapitalisme. Ze staan op, ze eten en drinken, ze werken, ze spreken hun vrienden, ze voeden hun kinderen op, ze lezen een boek of kijken televisie, ze gaan naar bed.

Alles is hetzelfde en toch is alles anders. Wie werd geboren onder tsaar Nicolaas II en hoogbejaard is geworden onder president Vladimir Poetin heeft zich drastisch moeten aanpassen aan telkens een radicaal nieuwe realiteit. Met of zonder succes.

Nobelprijswinnaar Svetlana Alexijevitsj noteert de ‘kleine geschiedenis’ van al deze ‘kleine’ mensen, de mensen die geen rol spelen in de reguliere geschiedenisboeken. Noteren? Misschien is notuleren het betere woord. De sprekers in Alexijevitsj’s boeken vertellen in hun eigen woorden hun eigen levensverhaal, alsof we bij hen aan de keukentafel zitten met een glas thee en daarna een glas wijn, en wanneer het heel laat wordt, ook nog een glas wodka.

En die wodka hebben we nodig ook, want de opgehaalde herinneringen zijn geen verhaaltjes voor het slapengaan. De invloed van revolutie, warme oorlog, koude oorlog en glasnost vertaalt zich in de meeste gevallen naar afzien, wantrouwen, desillusie, trauma en harteloos bloedvergieten.

De beelden laten niet meer los. Hoe een kind met haar hele dorp, alle vrouwen, bejaarden, kinderen en de koeien, een dag tot aan de lippen in een moerasmeertje hurkt om zich te verschuilen voor het Rode leger. Hoe een buurman zich in zijn eigen moestuin in brand steekt omdat hij niet meer is opgewassen tegen de bittere armoede die sinds Glasnost over het stadje viel. Hoe een spijkerbroek van Levi waardevoller wordt dan een roman van Lev Tolstoj.

Beschouw het werk van Svetlana Alexijevitsj als een equivalent van de Zuid-Afrikaanse Waarheids- en Verzoeningscommissie, uitgevoerd en opgetekend door één dissidente onderzoeksjournaliste die jarenlang verbannen is geweest uit haar geboorteland Wit-Rusland.

Maar wees gewaarschuwd: dit zijn de verhalen die nergens anders worden verteld, niet in de geschiedenisboeken en zelfs niet in de digitale media, waar de aanwas persoonlijke levensverhalen toch niet onaanzienlijk is. Het gros van de vertellingen is daarvoor gewoonweg te gruwelijk. De kunst van Alexijevitsj is dat zij de horror desondanks tot zulke grote schoonheid weet te boetseren, muzikaal als een mythische orale vertelling, dat ze werken als breekijzer voor het meest gesloten hart en het meest verstokte oordeel.

De conclusie van de Non-Fictie Leesclub van Boekhandel Over het Water luidt dan ook dat elke parlementariër verplicht Svetlana Alexijevitsj zou moeten lezen voordat hij of zij een beleidsvoorstel steunt; om te leren dat grote belangen altijd moeten worden afgewogen tegen de kleine mens en er rekening mee te houden dat de grootste prijs vaak wordt betaald door juist degenen die niet direct in het vizier zijn.

Advertenties