9789045027593-dorp-stad-land-l-LQ-f

Dorp stad land. De lage landen in woorden
MaartenJan Hoekstra (2015)
Uitgeverij Atlas Contact
400 pagina’s, € 24,99


polders
Polders! Gedicht Nederland
Adriaan Geuze, Fred Feddes, red. (2005)
Nai Uitgevers
399 pagina’s, niet leverbaar
Amsterdam, 7 september 2015

Voor mensen bestaat de wereld twee keer: een keer als geografische omgeving en een keer als taalconstruct. MaartenJan Hoekstra, een wetenschapper met zowel bouwkunde als taalkunde in zijn portfolio, beschrijft in Dorp stad land hoe Nederland op beide manieren gestalte heeft gekregen in de loop der geschiedenis.

Opgravingen in daad en woord

Zoals archeologen uit diepe kleilagen potscherven, beenderen, gereedschap, wapens, sieraden en soms hele woningen te voorschijn peuteren, zo kunnen etymologen de oorsprong van woorden opdiepen of deduceren uit ouder taalgebruik en verdwenen talen, overgeleverd in antieke manuscripten, op kleitabletten en in het gesproken woord. Wie het boek van Hoekstra leest, gaat gaandeweg beseffen dat niets veranderlijker is dan omgeving en taal. Beide staan bloot aan uiterst dynamische processen. Zou iemand per tijdcapsule in het Amsterdam van 1915 worden gedropt, dan zou die persoon de stad amper herkennen noch haar inwoners goed kunnen verstaan.

polder

Nederland for Dummies

Dorp stad land is ‘de complete geschiedenis van Nederland in een notendop’. Van de vroegste geschiedenis (5300 voor Christus) tot de hedendaagse tijd (2000 na Christus) worden de belangrijkste feiten opgesomd, eerst als historische gebeurtenis en daarna als taalkundig fenomeen. Daar zit superleuke informatie tussen. Bijvoorbeeld dat Nederlanders al eeuwenlang (ja, eeuwenlang) in rijtjeshuizen wonen. Dat het woord ‘land’ waarschijnlijk ouder is dan 5000 jaar. Dat onder Wijk bij Duurstede een verdwenen stad ligt begraven die in haar tijd de belangrijkste verkeersader en het grootste handelscentrum van Noord-Europa was. Dat tot tien jaar geleden landschapsarchitecten, waterschapbestuurders, stedenbouwkundigen en innovatieve uitvinders in opdracht van de Nederlandse overheid grote deltaplannen bedachten voor het Nederland van de nabije toekomst, maar dat van deze bedrijvigheid niks meer is overgebleven sinds het rendementsdenken regeert in Den Haag (vanaf 2010). De tijd van ‘visionaire landprojecten’ lijkt voorbij terwijl Nederland juist nu voor grote uitdagingen staat, waarschuwt Hoekstra. Klimaatverandering en de stijging van het zeewater zijn daarvan een paar van de belangrijkste.

Verdieping

Het woord dat mij blijft bezighouden is ‘verdieping’. Is het niet wonderlijk dat in het Nederlands een etage wordt aangeduid met een woord dat niet naar boven is gericht maar juist naar beneden? De origine van dit woord wordt door Hoekstra als volgt uitgelegd: van de eerste bouwwerken met meerdere etages (stenen torens rond het jaar 1030) werd eerst de buitenmuren neergezet waarna de diverse houten vloeren van boven naar beneden werden ingehangen. Vandaar dus dat een bovengelegen vloer een ‘verdiep’ of ‘verdieping’ heette; het was letterlijk een ‘verdieping’ van de toren gezien van bovenaf. Ik kan me voorstellen dat iemand die zich het Nederlands verwerft als tweede taal zich achter de oren krabt over dit gekke begrip: hoe hoger je komt, hoe hoger de ‘verdieping’. Zou het niet logischer zijn om de 1ste verdieping vanaf boven te tellen, tot het laatste diepteniveau beneden? Wat me ook bevreemdt is dat het woord ‘verdieping’ sinds 1030 niet is gewijzigd in een ander, toepasselijker woord, ondanks woorden als ‘laag’, ‘vloer’, niveau’ en ‘etage’.

Polderparadox

Daar is misschien een psychologische verklaring voor. In het boek Polders! Gedicht Nederland van landschapsarchitect Adriaan Geuze en journalist Fred Feddes uit 2005, een overzicht van de (toenmalige) 3.891 polders in Nederland en hun ontstaanswijze, wordt het principe van polderen precies beschreven. Polderen of ‘landmaken’ bezorgt de bewoners van de Lage Landen weliswaar droge voeten maar de prijs is hoog – of beter gezegd: laag. Want door het droogmaken van land klinkt de bodemgrond dermate in dat het gepolderde Nederland steeds dieper onder NAP wegzakt. De contradictie van de polders is dat ze vrij letterlijk de Lage Landen hebben gecreëerd. Voordat er werd gepolderd waren deze contreien namelijk juist hooggelegen. Nadien zijn steeds hogere dijken nodig om het water buiten te houden.

Freudiaanse verspreking

Volgens Hoekstra is het landmaken begonnen rond 1100 en stamt het woord ‘polderen’ af van ‘pol’, een woord dat verwijst naar iets wat boven het maaiveld uitpuilt (denk aan ‘graspol’) en wat van oudsher wordt gebruikt om hoger gelegen, aangeslibd land aan te duiden. ‘Polder’ is dus net zo’n onlogisch en tegenstrijdig woord als ‘verdieping’. Dat zulke eigenaardigheden niet uit het Nederlands verdwijnen lijkt een soort wraak van het onderbewuste, een Freudiaanse slip of the tongue: let op Nederlanders, wat jullie denken dat hoog en droog is, is eigenlijk diep en onveilig. Of draaien de Nederlanders zich liever een rad voor ogen? Zit in de Nederlandse taal ideologische newspeak verscholen? Diep = hoog. Nat = droog.

Grijze veelkleurige dampen

Het jammere aan het boek van MaartenJan Hoekstra is dat hij nergens in gaat op hoe taal en wereld op elkaar inwerken en elkaar wederzijds beïnvloeden, of dat taal vaak bepaalt hoe de wereld wordt opgevat. Ook besteedt hij nergens aandacht aan hoe kunstenaars het Nederlandse landschap hebben verbeeld en hoe schrijvers het hebben beschreven. Ook zij hebben, op hun beurt en op hun manier, een essentieel stempel gedrukt op (de beleving van) het landschap en de taal. Denk alleen al aan Marsmans poëtische evergreen ‘Herinnering aan Holland’. Wie ziet het weidse, zompige, heiige Nederland nog anders dan in termen van traag en oneindig, met grijze dampen die de zon smoren in de laaghangende lucht? Kunstenaars en dichters komen gelukkig volop aan bod in Polders! Gedicht Nederland. Dorp stad land is een leuke geschiedenisles en een aardig etymologisch naslagwerk voor typisch Nederlandse begrippen, met soms een grappig lesje aardrijkskunde tussendoor. Maar interdisciplinaire dwarsverbanden – en daarmee wellicht nieuwe inzichten en onontdekte vergezichten – biedt het niet of onvoldoende. Aldus kent Dorp stad land, in figuurlijke zin, weinig ‘verdieping’.

•••

Denkend aan Holland
zie ik breede rivieren
traag door oneindig
laagland gaan,

rijen ondenkbaar
ijle populieren
als hooge pluimen
aan den einder staan;

en in de geweldige
ruimte verzonken
de boerderijen
verspreid door het land,

boomgroepen, dorpen,
geknotte torens,
kerken en olmen
in een grootsch verband.

de lucht hangt er laag
en de zon wordt er langzaam
in grijze veelkleurige
dampen gesmoord,

en in alle gewesten
wordt de stem van het water
met zijn eeuwige rampen
gevreesd en gehoord.

Hendrik Marsman (1936)

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

w

Verbinden met %s