9200000028232044Dit kan niet waar zijn. Onder bankiers
Joris Luyendijk (2015)
Uitgeverij Atlas Contact
208 pagina’s, € 19,99


Amsterdam – 15 juni 2015

Een drukke spitstrein tussen Utrecht en Amsterdam. Een zittende man leest een boek. Een staande man leest over zijn schouder mee en knoopt een gesprek aan over ‘Luyendijk en de bankiers’. Exemplarisch. Dit kan niet waar zijn is dé bestseller van 2015; de boekhandels op Schiphol alleen al verkopen minimaal driehonderd exemplaren per week. Joris Luyendijk gooit een bom op het huidige financiële systeem, met als main target de Londense City dat sinds de bankencrisis in 2008 geen enkele verandering heeft gekend. Maar waar blijft de revolutie?

Groepsdruk

Eén lid van de Non-Fictie Leesclub in Boekhandel Over het Water werkt als organisatiedeskundige met CEO’s. Zij herkent veel van Luyendijks ‘going native’-argument. ‘Als individuele personen zijn deze mannen hartstikke aardig en redelijk. Ze hebben prima intenties en zien zichzelf natuurlijk niet als bonusgraaiende parasieten. Maar zet ze in een groep collega’s en hup, ze doen meteen wat ze beweren nóóit te zullen doen: meedoen aan het spelletje wie het verst kan plassen. Individueel zijn ze vaak een normaal, goed mens; als groep zijn ze, tja, als groep zouden ze zichzelf wat ethische vragen kunnen stellen. Maar dit blijkt ontzettend moeilijk wanneer de groepsdruk zo dwingend is.’

ditkannietwaarzijn

Machteloosheid

‘Dat is ook één van de lastigste kwesties die er zijn,’ vult een ander Non-Fictie Leeslclub-lid aan. Zij verwijst naar het boek Stoppen. U kunt het, u wilt het, u doet het niet (2002) van de Leidse hoogleraar politieke theorie Herman van Gunsteren (kijk hier voor een recensie). ‘Er spelen zo veel zaken mee die ervoor zorgen dat Luyendijks tandenknarsers en neutralen geen actie ondernemen: gezichtsverlies, verlies van aanzien en geld, schuldgevoelens omdat je jezelf hebt uitgeleverd aan een schadelijk systeem. Bovendien moet je weten welke keuzes je hebt, welke alternatieven er zijn. Alle lezers van Dit kan niet waar zijn zijn in wezen machteloze tandenknarsers en neutralen – zelfs degenen die iets aan het systeem willen doen, zouden niet weten hoe en waar te beginnen.’

Geld als product

‘Het systeem’, zegt een derde lid van de Non-Fictie Leesclub, ‘in de bankwereld verschilt van het systeem in andere sectoren. Daar is geld het middel om iets te produceren. In de bankwereld is geld zowel het middel als het product. Daar zit iets obsceens in. Banken hebben geen hoger doel dan geld verdienen. Misschien moeten we om dat te veranderen de bankwereld niet langer bestempelen als zelfstandig bedrijf maar als dienende nutsvoorziening, net als het wegennet en de belastingdienst. Alleen de politiek kan hierover beslissen. De politiek kan de wantoestanden aanpakken, bijvoorbeeld door burgers erop te wijzen dat ze er verstandig aan doen om alleen financiële producten te gebruiken die ze zelf kunnen begrijpen. Een soort financiële wijsheid, zeg maar.’

Microkosmos

Wijsheid is precies wat een vierde Non-Fictie Leesclub-lid mist in Dit kan niet waar zijn. ‘Luyendijk is antropoloog,’ zegt ze, ‘Dan zou hij toch kunnen kijken naar de complexiteit van menselijk handelen in een bepaalde culturele setting? Ik lees dit boek en denk wat móet ik ermee? Wie zo hard aan het klokkenluiden is, zoals Luyendijk in dit boek, moet de lezer ook wel een klepel bieden, een handvat voor inzicht en actie. Hoe blijf je als werknemer onafhankelijk? Hoe kijk je naar de achterkant van een boodschap in de media? Hoe kun je bijsturen vanuit de microkosmos van je eigen leven? Welke verantwoordelijkheid kun je zelf nemen?’

Uitbreken

Ooit verzorgde Nobelprijswinnares Doris Lessing een serie lezingen onder de noemer Prisons We Choose to Live Inside (hier te beluisteren). Hierin bespreekt ze het gebrek aan veranderingsgezindheid in netelige sociaal-culturele kwesties. We veranderen niet, niet omdat we niet willen veranderen maar omdat we te weinig vertrouwen hebben in onze kracht om dat wat slecht is te veranderen in iets wat goed is, betoogde ze:
‘This is a time when it is frightening to be alive, when it is hard to think of human beings as rational creatures. Everywhere we look we see brutality, stupidity, until it seems that there is nothing else to be seen but that – a descent into barbarism, everywhere, which we are unable to check. But I think that while it is true there is a general worsening, it is precisely because things are so frightening we become hypnotized, and do not notice – or if we notice, belittle – equally strong forces on the other side, the forces, in short, of reason, sanity and civilization…’

Miniprotest

De leden van de Non-Fictie Leesclub zijn vrij anoniem in hun oordeel over Dit kan niet waar zijn: een pakkende pageturner (Joris Luyendijk heeft een gouden pennetje) maar op de keper beschouwd toch geen interessant boek. Het mist een diepgaander inhoudelijke analyse en daardoor zet het, ondanks de schreeuwende waarschuwing dat alles mis is en mis gaat in de bankwereld, niet aan tot actie. Slechts één aanwezige heeft uit protest haar bankrekening verplaatst naar een ‘verantwoordelijke’ bank en extra gepind om thuis een klein bedrag aan cash te hebben, voldoende om in noodgevallen (lees: totale ineenstorting van de economie) een paar weken eten en drinken te kunnen kopen voor haarzelf en haar twee katten.

Leestips

The Banker’s New Clothes. What’s Wrong with Banking and What to Do About it
Anat Admati & Martin Hellwig (2013)
Princeton University Press
416 pagina’s, € 22,95
Website

‘De crisis is toch voorbij? Dertien mythes over (oorzaken en bestrijding van) de economische crisis’
Mirjam de Rijk (16 april 2015)
De Groene Amsterdammer, jaargang 39, nummer 126
Lees online

 

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

w

Verbinden met %s