Het einde van de straaljagerpiloot hangt in de lucht

Teresa van Twuijver voor The Receptor (2013)

Wie het luchtruim beheerst, heeft de overhand op de grond, zo luidt het adagium. Maar heeft het gevechtsvliegtuig nog zin wanneer de strijd zich verplaatst van echte grond naar digitaal terrein? En gevechtspiloten aan de grond blijven, ook als zij in actie zijn?

Op een avond zes maanden geleden stuitte Mark de Vries, buschauffeur te Amersfoort, tijdens het surfen op een Jihad-site. De homepage liet een Google Map zien, omlijst door leuzen en vlaggen. De Vries vergeleek de kaart in zijn hoofd met de plattegrond van Amersfoort en stelde zich voor hoe hij door Bagdad, Kabul of Jeruzalem zou rijden. Overal road blocks. Aanslagen. Smokkelaars. Never a dull moment. Op de kaart stonden markers in rood en groen. Wanneer hij met zijn muis over een groene marker gleed verscheen een tekstkader. Wathiq Square 78 killed stond er in het Engels. Hij vloog met de cursor over de andere groene markers. Sharkia High School 103 killed. Mataam al-Mataam 23 killed. Hij schoof naar een rode marker. Het tekstkader zei: Doubleclick to detonate. Wat betekende dat? Was dit een game? Hij navigeerde van rode marker naar rode marker. Het waren er zo’n twintig. Bij Al-Nijoun Cinema klikte hij twee keer en wachtte. De marker werd niet groen. Hij vernieuwde de pagina. Nog steeds was de marker rood. ‘Thank you for your help,’ zei het tekstkader. De volgende avond zocht hij de website opnieuw. Hij kreeg geen toegang maar een melding. ‘Once is enough.’ Zou zijn IP-adres zijn geregistreerd? De schrik sloeg hem om het hart. Hij noteerde de URL nauwkeurig, elk streepje, cijfer en leesteken, en bezocht drie dagen later, na zijn nachtdiensten, de bibliotheek. Op de publieke computer had hij meer geluk. De website liet weer de oorspronkelijke stadskaart zien. Snel keek hij naar ‘zijn’ marker, de Al-Nijoun Cinema. Groen. 9 killed.

Spektakel

In de dagen dat de F-16’s van het Amerikaanse Wolfhounds Squadron vanaf basis Soesterberg het NAVO-luchtruim surveilleerden was dat tegen een schimmige tegenstander die zich verschanste achter een denkbeeldig IJzeren Gordijn. De Koude Oorlog werd gedomineerd door nucleaire langeafstandswapens maar wat de opponenten feitelijk op elkaar afvuurden waren langeafstandsbeelden van hun veronderstelde slagkracht en sluwe spionagewerk. Tele-visie was de modus operandi van een wedloop in techniek en vooruitgang, met als pièce de résistance de grandioze uitstraling van elegante wondermachines als de straaljager, die in de totale geschiedenis van constructie zijn weerga niet kende qua ontwerp, snelheid, wendbaarheid, technologisch vernuft, slagvaardigheid en – ondanks de oorverdovende herrie – ongekende schoonheid en sensualiteit. National Geographic liet haar lezers zien hoe stealth een vliegtuig onzichtbaar maakt voor de radar. Zelfs Hitler had een batwinged stealth jet fighter in ontwikkeling, primeurde de mediagigant nog in 2009: hoe drastisch zou WOII zijn verlopen als de Nazi’s de Ho 229 hadden kunnen vervolmaken. Afschrikking werkte vooral als spektakel en niets was zo tot de verbeelding sprekend als de esthetische vlucht van een ingenieus gevechtsvliegtuig. Top Dog was Top Gun.

Panopticum

The show is over. Sinds de inslag van twee civiele vliegtuigen in het World Trade Centre in New York City, een denderend media-event dat lang op de internationale netvliezen zal blijven staan, is going dark de nieuwe strategie. In de global village van internet en computertechnologie maakt de machtigste partij zichzelf het best onzichtbaar, bij voorkeur achter een allesziende HD-camera die de opponent tot op de laatste pixel blootlegt. In het informatietijdperk is de filosofie van het panopticum een machtig wapen geworden. Boeing, marktleider in onbemande toestellen, adverteert in gezaghebbende nieuwsbladen met vliegende kijkmachines. Een gigantische camera hangt in wat lijkt op een wijd opengesperde haaienbek van de ScanEagle. Enduring Awareness, zegt de advertentie, die vervolgens opsomt waar nieuwe oorlogsvoering om draait: Intelligence, Surveillance and Reconnaissance; Network Systems; Secure Communications; Command & Control.

Keyboard control

De War on Terror die in 2001 werd uitgeroepen door toenmalig president Bush (en die door de zittende Obamaregering wordt aangeduid met Overseas Contingency Operation) is eigenlijk een War of Terror: een irreguliere guerrillastrijd die zich grotendeels onder de radar van de massamedia voltrekt, een staatsgeheim met dark sites (geheime detentiecentra), dark intelligence (spybots) en dark operations (de executie van Osama bin Laden). Satellieten, GPS-systemen en mobiel internet houden grote gebieden realtime in de gaten en maken enhanced visuals en live contact mogelijk. Computers bespioneren computers. Algoritmes onderscheppen cyberattacks of voeren die uit. Conventioneel conflict wordt op remote control uitgevochten (strike by keyboard) met computergestuurd augmented materieel, smart missiles en space enabled effects for military engagements. Voor gerichte acties op locatie worden soldaten uitgerust met adaptive camera’s, waarmee ze tegelijkertijd om de hoek, dwars door muren en honderd meter verderop kunnen kijken. Mijnen worden opgespoord door automatische camera’s op rupsbanden. In het boek Wired for War. The Robotics Revolution and Conflict in the 21st Century (2009) geeft onderzoeker Peter Singer een overzicht van op afstand bestuurbaar arsenaal. Het Amerikaanse leger had toen al 12.000 warbots ingezet in Irak. Dat aantal is sindsdien flink toegenomen, met name in de lucht. Momenteel gebruikt de Amerikaanse landmacht rond de 7.500 Unmanned Aerial Vehicles (UAVs of drones) en bestaat ongeveer een derde van de luchtmachtvloot uit onbemande toestellen. Cubicle pilots besturen vanuit geheime containers, naar verluid in de Nevadawoestijn, UAVs boven Pakistan en Iran. Het onderzoek Living under Drones van de Stanford Law School en de NYU School of Law (2012) vertelt hoe Pakistaanse burgers lijden onder dit voortdurend toezicht: ‘Drones hover twenty-four hours a day over communities in northwest Pakistan, striking homes, vehicles, and public spaces without warning. Their presence terrorizes men, women and children and give rise to anxiety and psychological trauma among civil communities.’ Singer gelooft dat deze drones het ‘T-Model Ford’ zijn: binnen tien jaar zijn ze zelfsturend, zelfdenkend en volautomatisch.

Drones

Omdat de staat voor haar hightech militaire apparaat gebruikmaakt van dezelfde digitale infrastructuren en platforms als internet- en telecommunicatiebedrijven, lopen undercover projecten de kans zichzelf prijs te geven wanneer gewone internetgebruikers stuiten op vreemde leemtes en abnormaliteiten in het virtuele landschap. De Amerikaanse kunstenaar/journalist/geograaf Trevor Paglen vond op deze manier (en zonder hacken) de locaties van tientallen ondergrondse operaties. ‘Een onzichtbaar vliegtuig kan niet worden gebouwd in een onzichtbare fabriek, net zo min als dat het kan landen op een onzichtbare landingsbaan,’ is het uitgangspunt voor zijn methode van deductie. Voor zijn kunstproject Blank Spots on the Map. The Dark Geography of the Pentagon’s Hidden World ontpopte Paglen zich als ‘superspotter’ die met een los samengesteld team van wetenschappers, onderzoeksjournalisten en amateurspotters top secret militaire bases, classified satellieten en verborgen rendition centres in kaart wist te brengen, alles aan de hand van online documenten die wettelijk verplicht moeten worden gepubliceerd (zoals jaarcijfers en vluchtroutes) en eigen observaties met timelaps video-opnamen en een 600 mm Orion refractor telescoop voor astrofotografie. ‘Als je erachter komt dat een bedrijf kerosine levert aan een luchtvaartmaatschappij die geen vliegtickets verkoopt, kun je een en een bij elkaar optellen. En als je satellieten volgt in hun baan rond de aarde, met voor je neus een volledige lijst van eigenaren, zoals telecombedrijven en televisiezenders, dan blijven er altijd een paar lijntjes over die je niet kunt thuisbrengen.’ Een lucratief aanbod van Apple om een van zijn spionagesatellietbeelden te gebruiken als iPad-achtergrond sloeg hij af. Maar Paglens fotoserie Untitled (Drones) verkoopt goed in de New Yorkse Metro Pictures galerie. De term Unmanned Aerial Vehicle noemt hij een eufemisme. ‘A drone is nothing but a camera attached to a flying bomb.’ Op Paglens fotowerk is dat niet te zien; in navolging van de dark Pentagondoctrine onthult zijn werk meer vaagheid dan het onderwerp zelf. Toch is de drone een revolutionaire uitvinding, denkt Paglen: ‘For me, seeing the drone in the twenty-first century is a little bit like Turner seeing the train in the nineteenth century.’

Joint Strike Fighter

Die rol lijkt niet weggelegd voor de Joint Strike Fighter, die als onwaarschijnlijk slachtoffer lijkt te sneuvelen in het era van Command & Control. Sowieso neemt de ontwikkeling van de opvolger van de F-16 veel meer tijd in beslag dan geraamd, blijven de software en aerodynamische wendbaarheid beneden verwachting en heeft een aantal landen hun bestelling opgeschort, waardoor de prijs flink omhoog is geschoten – Nederland koopt waarschijnlijk maar 30 tot 36 toestellen in plaats van de voorgestelde 80 (als definitief wordt besloten tot aanschaf, wat tot op heden onzeker blijft). De vraag is of de F-35 Lightning II, het meest geavanceerde paradepaard van Lockheed Martin, nog wel past in de voorhoede van hedendaagse conflictoplossing en –bestrijding. In tijden waar de frontlinie bijna geheel verschuift naar geautomatiseerde regionen lijkt de JSF achterhaald voordat zij daadwerkelijk in productie wordt genomen. De huidige straaljagerpiloot wacht een ongewis lot. Voor de toekomstige gevechtspiloot gloort een negen tot vijf-baan achter het computerscherm aan de horizon.

iKiller

Intussen vraagt Mark de Vries uit Amersfoort zich nog steeds af hoe hij aan informatie kan komen die bevestigt dat er na zijn dubbele muisklik niemand om het leven kwam. Hij heeft nieuwssites uitgevlooid, hij heeft avondenlang gegoogled, hij heeft zelfs de redactie van een weekblad gebeld en gevraagd naar diens militaire specialist, die hij vervolgens niet durfde te mailen uit angst voor gek te worden versleten. De Jihad-site was toen al van internet verdwenen. Tijdens zijn zoektocht vond hij wel iets over killerapps en suicidebots, over iWar en cyberterrorisme.  De search explode your own bombs in Iraque leidde hem naar een multiplayer game. Hij vermoedt dat de Jihad-site een grap was van rotjochies uit de buurt. Het Westen heeft vast een hermetische firewall rond haar communicatienetwerk aangelegd. Een drone bestuur je niet zo maar met je muis. Hij is geen iKiller, stelt hij zichzelf gerust. ⏏

dsc_0836l

logoreceptor
OVER THE RECEPTOR

De voorheen gesloten Vliegbasis Soesterberg opent haar deuren voor Festival DE BASIS, met o.a. kunst van Erik Odijk, Roosje Klap & Kaleb de Groot, Ali Kazma, Laurence Aegerter. Vliegbasis Soesterberg is een natuur- en recreatiegebied midden op de Utrechtse Heuvelrug. De locatie heeft een rijke historie. De sporen van de Koude Oorlog en de aanwezigheid van Amerikaanse militairen zijn nog goed te zien. De vliegbasis is de oudste van Europa en de op een na oudste ter wereld. Het kunstprogramma vertelt de verhalen over de militaire geschiedenis en het landschap. Kijk verder op de site >>

 

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s